Wat betekent "ergens de pleuris over krijgen"? Uitleg, herkomst en wanneer je het gebruikt

"Ik krijg de pleuris van dat geluid." "Hij kreeg de pleuris toen hij het hoorde." "Pleur op, man."

Als je in Nederland bent opgegroeid, heb je deze uitdrukkingen honderden keren gehoord. Maar waar komen ze vandaan? En wat betekenen ze precies? Dit stuk gaat over een van de meest typisch Nederlandse scheldvormen, waar hij z'n wortels heeft en waarom hij zo stevig blijft plakken.

Wat betekent het?

"De pleuris ergens over krijgen" betekent: heel erg boos of gefrustreerd worden over iets. Het is een versterker, een manier om duidelijk te maken dat je echt klaar bent met iets of iemand.

"Pleur op" betekent ongeveer hetzelfde als "donder op" of "rot op": ga weg, verdwijn, laat me met rust.

"Ergens de pleuris in hebben" is een wat ouder gebruik, en betekent meestal dat er iets aan de hand is dat niet deugt. Een situatie die op instorten staat of een ruzie die de kop op steekt.

In alle gevallen draait het om dezelfde wortel: pleuris.

Waar komt "pleuris" vandaan?

Pleuris is de volksnaam voor pleuritis, een longvliesontsteking. Dat is een aandoening die extreem pijnlijk is (elke ademhaling voelt alsof er een mes tussen je ribben zit) en die vroeger vaak dodelijk verliep, vooral voor de opkomst van antibiotica. Pleuritis werd gezien als een van de gevreesdste longziektes die je kon krijgen.

In de traditie van Nederlandse ziektevloeken (iets waar onze taal internationaal om bekendstaat, naast vloeken zoals tering, kanker en pokken) werd pleuris ingezet als scheldwoord. De logica: wens iemand of iets iets zo vreselijks toe dat alleen het noemen ervan al genoeg kracht heeft.

Van daaruit is "de pleuris krijgen" overdrachtelijk geworden. Je krijgt natuurlijk geen echte longvliesontsteking, maar de woede voelt bijna net zo intens. Tenminste, dat is de suggestie.

Is het grof?

Ja en nee.

Formeel is het nog steeds een ziektevloek, en in sommige kringen blijft dat gevoelig liggen. Nederlanders die van huis uit religieus zijn opgevoed, of mensen die zelf of in de familie ernstige ziektes hebben doorstaan, vinden het niet altijd grappig. Dat is een begrijpelijke reactie.

Tegelijk is het woord zo ingeburgerd dat het in alledaags taalgebruik bijna zijn bite is verloren. "Ik krijg de pleuris van die printer" wordt gebruikt in kantoorrondes, op verjaardagen, in WhatsApp-groepen. Het voelt eerder humoristisch dan bedreigend.

De vuistregel: als je twijfelt over het publiek, kies voor een neutralere variant. Als je publiek bestaat uit mensen die zelf met "pleur op" smijten: je hoeft jezelf niet in te houden.

Vergelijkbare uitdrukkingen

"Ergens de pleuris over krijgen" staat niet alleen in het Nederlandse scheldlandschap. Een paar buurtgenoten:

• Ergens de tering over krijgen. Zelfde structuur, andere ziekte (tuberculose). Grover in toon dan pleuris voor de meeste sprekers.
• Ergens de pest over in hebben. Iets zachter dan pleuris, vaak gebruikt wanneer iets gewoon irritant is in plaats van woede oproept.
• Ergens klaar mee zijn. De moderne, neutrale variant. Heeft minder gewicht maar is altijd veilig.
• Ergens helemaal klaar mee zijn. Nog een slag sterker, maar nog steeds zonder ziektevloek.

Waarom die naam?

Je zit op een blog van een cadeauwinkel die Pleurop heet. Dat is geen toeval. De naam speelt met dit hele idee. Pleurop verwijst naar "pleur op", maar in de context van cadeaus die wat grover of directer mogen zijn dan het brave standaardaanbod.

De gedachte erachter: Nederlandse humor is vaak directer dan wat je op een Hallmark-kaartje leest. Een goede bijnaam, een rake uitspraak, een inside joke: dat is waar veel mensen om lachen. Een winkel die dat omarmt in plaats van eromheen fietst, sluit daar bij aan.

Het betekent niet dat alles grof moet. Het betekent dat de optie er is, voor wie haar wil gebruiken.

Samenvattend

"Ergens de pleuris over krijgen" komt voort uit een oude ziektenaam, is in het moderne Nederlands verworden tot een redelijk alledaagse versterker van woede of frustratie, en zit ergens tussen humoristisch en grof, afhankelijk van wie het uitspreekt en tegen wie. Als taal draagt het een stuk Nederlandse directheid in zich, en daarin zit ook het karakter waar veel Nederlanders zich prettig bij voelen.

Wie liever neutraal blijft, kiest een softere variant. Wie de directheid juist waardeert: pleur rustig op waar het past.